ارزشهای عزاداری سید الشهدا

241347_526

 

پیشگفتار :
از سنت های رایج در میان ما شیعیان ، برگزاری مراسم عزاداری در ایام محرم و صفر برای شهدای کربلا ـ به ویژه امام حسین (ع) است .براساس داده های تاریخی ، عزاداری برای آن بزرگواران از روز بعد واقعه کربلا آغاز و در طول زمان با وجود فراز و نشیب هایی ادامه یافته تا این که به شکل سنت سالیانه در فرم و شکل خاص همراه با مراسم و آداب درآمده است .
از طرفی ، براثر پیشرفت رسانه های گروهی و گسترده شدن روابط اجتماعی ، جامعه های بشری به صورت جامعه ای کوچک درآمده و آداب و رسوم هر قوم و ملتی ، خواه ناخواه در معرض دید و داوری دیگر اقوام و ملل قرا رگرفته است . لذا رفتار و کردار گروهی هر جامعه و ملتی که در قالب سنت ها نمود می یابد ، برای دیگر جامعه ها و ملل پرسش برانگیز می نماید‌، چنان که نه تنها برای اقوام دیگر بلکه برای نسل جدید جامعة شیعی که با گسترش دانش بشری رو به رو شده ، بی دغدغة خاطر و پرسش نخواهد بود .
اما نکتة حائز اهمیت که در این تحقیق دریافتم این است که قبل از تحقیق حماسه عاشورا ، پیامبران بویژه خاتم آنان حضرت محمد (ص) و امام علی (ع) ، پس از وقوع آن همه امامان برآن امام همام ویاران باوفایش گریه کردند و پیوسته به یادش مجالس عزا و سوگواری برپا نمودند که نمونه هایی از آنها در ادامه خواهد آمد .
مطالب این نوشتار را در چند بخش به طور خلاصه عرضه می نمائیم :
۱)     گریه بر امام حسین (ع) وعاشوریان
۲)     ریشه های عزاداری
۳)     فلسفه عزاداری
۴)     ارزش های عاشورا
امید آنکه همه ما پیرو راه سید الشهداء و شهداء دشت کربلا باشیم .
گریه بر امام حسین و عاشورائیان :
بنابر روایت و احادیث معتبر از ابتدای خلقت عام گریه برامام حسین وجود داشته وانبیاء الهی نیز برآن حضرت گریسته اند .
ریشه های عزاداری :
الف ) تاریخی
همان طور که در مقدمه اشاره شد عزاداری برای شهدای کربلا از روز بعد واقعه کربلا آغاز شده است .به چند نمونه از عزاداری برای شهدای کربلا اشاره می شود تا نشان داده شود که عزاداری برای آن بزرگواران ریشه درفطرت انسانی ووجدان دینی مسلمانان داشته و به طور خود جوش وطبیعی انجام گرفته است :
۱) وقتی که اهل بیت امام حسین (ع) را در حال اسارت به کوفه بردند ، هنگامی که مردم متوجه شدند آنان از خاندان پیامبرند ، ناله شان به گریه و زاری بلند شد، امام سجاد (ع) به آنان فرمود « اتنوحون و تبکون من اجلنا؟ فمن ذاالذی قتلنا؟ آیا برای ما می گریید وبرما نوحه می کنید‌، پس کشندة ما کیست و چه کسی ما را کشت ؟ » .
هنگامی که حضرت زینب (ع) با سخنان بیدادگر خود که از عمق جانش برمی خاست مردم کوفه را سرزنش کرد و آنان متوجه شدند که چه کار ناشایسته ای انجام داده اند و چه فاجعه عظیمی را در تاریخ به وجود آورده اند . از کردة خود سخت پشیمان شدند و به شیون و زاری پرداختند . راوی گوید ، به خداقسم مردم را دیدم که هنگام شنیدن این خطبه ، حیران بودند و می گریستند ودست ها به دندان می گزیدند .
وقتی که ام کلثوم (ع) دختر امام علی (ع) در میان مردم کوفه سخن رانی کرد‌، صدای گریه و ناله از مردم برخاست ، زنان گیسو پریشان کردند ، خاک بر سرپاشیدند ،چهره ها خراشیدند ،سیلی به صورت زدند و فریاد واویلا وابثورا بلند نمودند ومردها گریستند و موهای محاسن خود را کندند ، هیچ موقع دیده نشد که مردم بیش از آن روز گریه کنند .
۲) وقتی که اهل بیت امام حسین (ع) را اسیرانه همراه با سرهای شهدای کربلا به دمشق بردند و با سخن رانی هایی که بازماندگان شهدا (به خصوص    امام سجاد (ع) ) کردند‌، چهره مزدورانه یزید از هم دریده شد و مردم پایتخت تازه پی بردند که چه جنایت عظیمی انجام گرفته است .برای جبران این جنایت و در واکنش به این مصیبت بزرگ به عزاداری برای شهدای کربلا پرداختند ، اهل شام که در خواب غفلت بوند ، بیدار شدند و بازارها را تعطیل و سوگواری به پا کردند ،گفتند : به خدا قسم ما نمی دانستیم که آن سر .سر حسین  (ع) است ، چون گفته بودند ، آن سر یک نفر خارجی است که در خاک عراق خروج کرده است .
یزید که با احساسات مخالف مردم مواجه شده بود برای فریب افکارعمومی و تبرئه خود حرم امام حسین (ع) راطلبید و ازآنان عذر خواهی کرد و گفت : شما دوست دارید نزد من بمانید یا به سوی مدینه بروید ؟ گفتند: دوست داریم چند روز برای امام حسین (ع) نوحه سرایی کنیم ، بعد به مدینه برویم . یزید دستور داد خانه ای در اختیار آنان بگذارند وهمه وسایل مورد احتیاج را برای آنان آماده کردند وآنان مشغول نوحه سرایی بر حسین (ع) شدند .در دمشق هیچ زن قریشی نماند ، مگر این که لباس سیاه پوشید و هفت رو برحسین (ع) گریست . همین که روز هشتم رسید ،‌یزید آنان را بین ماندن نزد او و رفتن به مدینه مخیر کرد و آنان رفتن را اختیار کردند .
ابن قتیبه دینوری می نویسد :وقتی که اسرای کربلا را به شام نزد یزید آوردند ،یزید رو به مجلسیان کرد و از آنان پرسید ، نظرشان درباره این اسراچیست ؟ نعمان بن بشیر (فرماندار سابق کوفه ) که در مجلس حاضربود ،گفت : ای امیر مومنان ، با اینان آن طور رفتار کن که اگر پیامبر (ص) زنده بود و اینان را دراین حال می دید ، رفتار می کرد . یکی از دختران امام حسین (ع) گفت : ای یزید ، این زنان دختران پیامبرند . بااین کلام مردم اهل شام که در مجلس بودند ، صدایشان به گریه بلند شد .
اینها نمونه هایی از عزاداری خود جوش مردم برای امام حسین (ع) واهل بیتش و واکنشی طبیعی در برابرفاجعه عظیم کربلا بوده است . این گریه ها ریشة انسانی داشته و دست هیچ قدرت و سیاستی ، در ان مداخله نداشته و غیر از گریه ها و عزاداری های فردی بوده که ازوجدان پاک انسانی و دین سرچشمه می گیرد و همچنین غیر از گریه ها وعزاداری های اهل بیت عصمت وطهارت است که همیشه خود را در این مصیبت بزرگ عزادار می دانستند .
ب ) روایی :
به جهت اهمیتی که حادثه کربلا در تاریخ اسلام داشته ائمه اطهار (ع)همیشه در پی احیای آن بودند و تلاش می کردند که یاد و نام این واقعه را در تاریخ نگاه دارند ، تا مجاهدان وستم ستیزان را الهام بخشد و مظلومیت اهل بیت (ع) را در تاریخ بنماید .این تلاش در مقابل کوشش دستگاه های ستم گر حاکم ، برای محو نام و یاد این حادثه عظیم بوده است .
فلسفه آثار و فواید عزاداری :
عزاداری برای امام حسین (ع)ودیگر شهیدان کربلا دارای حکمت ها و آثار و فوایدی است که به آن معنا و اهمیت می بخشد .بدون در نظر گرفتن آنها عزاداری چون جسم بی روح و قالبی میان تهی و بی معنا خواهد بود .همه تاکید ائمه (ع) بر عزاداری ومخالفت دشمنان با آن برای همین حکمت ها و آثار و فواید است که بعضی از آنها را بر می شمریم :
۱ـ اعلام طرف داری از ستم دیده :
یکی از آثار عزاداری ،‌اعلام حمایت طرفداری از ستم دیده است . کسی که درعزای مطلومی شرکت می کند و برمظلومیت او اشک میریزد ، با این کارش میخواهد بگوید‌، من به هدف و خط مشی مظلوم ایمان دارم و راه و کار او را تائید می کنم .این چیزی است که در همة مکتب ها وجود دارد ، یعنی ،طرف داران هر مکتب برای کسی که درجه حفظ و احیای آن مکتب جان فشانی کردند ، احترام می گذارند و کارش را تحسین می کنند و مراسمی به یادبود او برقرار می کنند و اگر بتوانند تندیس او را در مراکز مهم شهرها برپا می دارند .این همان تولا یا دوست داشتن صاحب مکتب و فداکاران در راه آن است که در اسلام نیز بر آن تاکید شده و عزاداری برای شهیدان کربلا این نکته را برمی تاباند .براساس اصل تولا، بین طرفداران یک مکتب پیوند ایمانی برقرار می گردد ، به طوری که اگر یک نفر ازانان دچار مشکل شود ، دیگران واکنش کرده وبه حمایت از او بر می خیزند واین نشاندهنده جهت مثبت عزاداری است .
۲ـ اعلام بیزاری از ستم گر :
عزاداری علاوه بر این که دارای بعد مثبت ؛ یعنی اعلام طرف داری از ستم دیده است . دارای بعد نفی و طرد ، یعنی ، نفی ستم گر و بیزاری از کارهایش نیز هست . کسی که در عزای شهیدی شرکت می کند ، با این عملش می خواهد اعلام کند که من از ستمگر و کشندة شهید بیزارم و در خط ستم گر نیستم . مکتب و اهدف او مورد قبول من نیست . این دو اصل ( تولا و تبری ) نشان دهنده جاذبه و دافعه یک جامعه و حاکی از سرزنده بودن و حیات آن است . بنابراین عزاداری برای شهیدان کربلا نشان از حیات انسانی و معنوی جامعة با ایمان دارد .
۳ـ یاد حادثه در قالب سنت :
آثار تأکید بر عزاداری در روایات وبرقراری سالیانه آن ، یاد حادثه در قالب سنت است ، زیرا به صورت مراسم و سنت سالیانه درآمد روح آن واقعه را هم چنان باقی و الهام بخش نگاه می دارد . این مسئله چیزی است که در تمام ملت ها به انواع گوناگونی وجود دارد . برقراری مراسم سالیانه اعیاد ، جشن پیروزی، جنگ ها و ولادت شخصیت های مهم ، برقراری یاد بودها به مناسبت فاجعه های دردناک و … همه درباره عمل به این اصل است .
۴ـ انتقال فرهنگی :
از آثار برقراری مراسم عزاداری ،‌انتقال فرهنگی از نسلی به نسلی ازعصری به عصر دیگر است ، یعنی ، برقراری سنت عزاداری ، علاوه بر این که باعث حفظ اصل حادثه تا زمان حاضر می شود ،‌همین طور باعث انتقال پیام ها و ارزش های آن به               نسل های آینده می شود . کودکان در مراسم عزاداری شرکت می کنند وآن را از پدران خود دریافت می کنند و بار انتقال آن را به دوش می کشند و سپس آنان نیز به فرزندانشان‌، منتقل میکنند وهمین طور ادامه می یابد تا به صورت یک ضرورت اجتماعی درآید ونسل ها از لحاظ فرهنگی به هم پیوند بخورند واز انقطاع فرهنگی جلوگیری شود .
۵ـ احیای ارزش ها و پیام های عاشورا :
از آثار مهم عزاداری احیا و ترویج ارزش ها و پیام هایی است که در نهضت کربلا نهفته است . عزاداران سعی می کنند ، به اندازه همت خود ،آن ارزشها را دارا شوند و ازپیام ها درس بگیرند وجامعه را نیز به سمت آن ارزش ها سوق دهند .
تبیین و تحلیل همه ارزش ها و پیام ها ، بحثی مستقل است که نوشتاری جداگانه را می طلبد ، ولی برای نمونه ، به بعضی از آن ها تحت عنوان ارزش ها و پام های عاشورا اشاره میشود .
ارزش ها وپیام های عاشورا :
۱ـ عزت نفس
یکی ازا ارزش های قیام عاشورا ، عزت نفس و ذلت ناپذیری است ، وقتی که امام بین دو پیشنهاد بیعت با دستگاه حاکم و یا جنگ و کشته با عزت قرا رمی گیرد ، جنگ را بر می گزیند و زیر بار ذلت که همانن بیعت بادستگاه حاکم است ، نمی رود . امام با صدای بلند در روز عاشورا اعلام می کند :« الا وان الدعی ابن الدعی قدررکز بین اثنتین بین السله والذله و هیهات منا الذله » آگاه باشید که زنازاده پسر زنازاده (ابن زیاد ) مرا بین دو چیز مخیر کرده ، یا با شمشیر کشیده آماده جنگ شوم و یا لباس ذلت بپوشم و با یزید بیعت کنم ، ولی ذلت از ما بسیار به دور است .
۲ـ غیرت دینی :
از ارزش ها و پیام های عاشورا غیرت دینی است .اگر کسی غیرت ملی داشته باشد ، در برابر توهین به ملت خود آرام نمی گیرد واز آن دفاع می کند و اگر غیرت نژادی داشته باشد اهانت به نژاد خود را تاب نمی آورد واگر غیرت ناموسی داشته باشد ، نمی گذارد بیگانه نظر بدی به حریمش بکند و همین طور اگر کسی غیرت دینی داشته باشد ، به هیچ وجه نمی تواند شاهد هتک حرمت دین و زیر پا گذاشتن مقررات آن و به خاطر افتادن هستی آن باشد . او حاضر است که از جان خود برای حفظ دین مایه بگذارد .این غیرت دینی امام حسین (ع) بود که اجازه نمی داده تا شاهد به خطر افتادن دین اسلام باشد واین چنین او را ناآرام کرده بود وهیچ توجیهی را که صاحب نظران عصر براو عرضه می کردند ،برای خود قانع کننده نمی دانست .
۳ ـ موج شکنی :
از ارزش ها و پیام های عاشورا ، موجب شکنی و حرکت برخلاف موج دنیا گرایی در جامعه است ، به این معنا که جامعه آن روز ، دست خوش موج دنیا گرایی و دور شدن از ارزش های اسلامی بر پی خاندان بنی امیه به راه افتاده بود .بزرگان و شخصیت های بسیاری بودند که یا از روی ترس و یا به طمع دنیا و یا مصلحت گرایی و یا از روی جهالت به توجیه وضع موجود می پرداختند وهمانند کاهی روی موج آب ، هماهنگ با جریانش حرکت می کردند ، ولی امام (ع) و یارانش خود را تسلیم جریان دنیاگرایی نکردند و در برابر آن ایستادند و از این دفاع کردند . این درسی برای همه آزادمردان است تا خود را اسیر امواج انحرافی جامعه نکنند و در برابر آن بایستند و از ارزش های معنوی دفاع کنند .
۴ ـ ترجیح مکتب برخورد :
آن جا که هستی مکتب به خطر می افتد ، باید جان را سپر بلای آن کرد و از دین حمایت کرد .، این درس را قیام عاشورا به مسلمانان می دهد .هنگامی که تعارض بین حفظ دین و جان پیش آید ‌باید دین را ترجیح داد و جان را فدا کرد .
برخلاف آنچه بعضی ها می گویند که بنابرهیچ اصلی شایسته نیست ، انسان جان خود را به خطر اندازد ، زیا انسان برهر اصلی مقدم است ،قیام امام حسین (ع) این پیام را دارد که اصل دین همة ارزش های انسانی و الهی را در بر می گیرد وبر انسان مقدم است .
۵ ـ آزادمردی :
از پیام های نهضت عاشورا که جنبة فرا ملیتی هم دارد ، آزاد مردی است . وقتی که لشگریان عمربن سعد ، بین امام (ع) و خیمه گاهش که محل استقرار زنان کودکان بود‌، حایل شدند اهل حرم را مورد تهدید قرار دارند ، امام (ع) با همان حال دشواری که داشت ، خطاب به لشکریان فرمود : ویلکم یا شیعه آل ابی سفیان ان لم یکن لکم دین و کنتم لاتحافون المعاد فکونوا احراراً فی دنیاکم » وای بر شما ای پیروان آل ابوسفیان ، اگر دین ندارید و از روز قیامت نمی ترسید دست کم در دنیای خود آزادمرد باشید » در همان وضع در برابر دشمن بی این که بیمی از دشمن به خود راه بدهد ، به نماز می ایستد .
دراین سخت امام (ع) می خواهد بفرماید که جنگ هم برای خود قانونی دارد . بی گناهان وآنانی که در جنگ شرکت ندارند ، به خصوص زنان و کودکان ،نباید آزار و اذیت بشوند . حمله به آنان خلاف جوان مردی و انسایت است .حتی اگر کسی دین هم ندارید و آخرت را باور نمی کنید ، این نکته را دریابید وبه این اصل انسانی و آزادمردی پایبند باشید .
۶ـ اهمیت دادن به نماز :
از ارزش ها وپیام های عاشورا ، اهمیت دادن به نماز ، آن هم د راول وقت است . هنگامی که یکی یاران امام (ع) به نام ابوثمامه صیداوی ـ روز عاشورا در بحبوحه جنگ امام (ع) را به یاد نماز می اندازد ،امام (ع) برای او دعا میکند و می فرماید : « خدا تو را رحمت کند »در همان وضع دربرابر دشمن بی این که بیمی ازدشمن به خود راه بدهد ،به نماز می ایستد .
۷ـ شجاعت :
شجاعت در نبرد با دشمن و در میدان جنگ ، از پیام های عاشورا است . علاوه براین که خود امام (ع) فردی شجاع بود و با همه زخم هایی که براو وارد شده بود ،چون شیر غران به صفوف دشمن حمله می کرد و افراد دشمن چون ملخ از جلوی او فرار میکردند ، یاران او نیز افرادی شجاع بودند ،‌درباره عباس نقل می کنند که وقتی به میدان نبرد آمد و مبارزه می طلبید ، کسی جرئت مبارزه با او را نکرده و او که دشمنان را این قدر زبون وترسو یافته بود ، بود ، از روی شجاعت زرده و کلاه خود‌، را از تن درآورد و بی لباس جنگی، به صف دشمن حمله کرد .
۸ ـ وفاداری به امام (ع) :
از ارزشها و پیام های عاشورا ، وفاداری به امام و رهبر و حمایت از او تا آخرین نفس و آخرین قطره خون است : شب عاشورا امام حسین (ع) طی خطبه ای از همراهان خواست او را تنها بگذارند ، چون دشمن فقط با او کار دارد ،ولی هیچ یک از همراهان آن شب امام راترک نکردند ، بلکه هر کدام در برابر امام ، اظهار وفاداری و آمادگی برای کشته شدن در رکاب آن حضرت را کردند ، یکی از یاران آن حضرت به نام زهیر بن قین اظهار داشت ، به خدا قسم پسر پیغمبر ، دوست داشتم هزار بار کشته و باز زنده شوم تا خداوند تو و برادران وفرزندان و اهل بیت تو را زنده بدارد .
۹ـ نظم و انضباط :
از پیام های عاشورا ، رعایت نظم وانضباط است حتی در آن جایی که امیدی به موثر بودن آن نیست ، روز عاشورا امام حسین (ع) یاران اندک خود را مرتب و منظم کرد وبه آنان آرایش جنگی داد . زهیر بن قین رادر میمنة سپاه قرار داد و حبیب بن مظاهر را در میسرة سپاه گماشت و پرچم جنگ را به دست برادرش عباس (ع) داد وخود در قلب لشگر قرار گرفت .خندقی پشت خیمه ها حفر کرد و ‌آتش در آن برافروخت ، تا دشمن از ان سمت به خیمه حمله نکند .
۱۰ـ رعایت اصول انسانی حتی نسبت به دشمن
از ارزش های عاشورا ، رعایت اصول انسانی درباره دشمن است .هنگامی که  امام حسین (ع) به سمت کوفه در حرکت بود در نزدیکی های کوفه ـ در منزل اشراف ـ با لشگرهزار نفری دشمن ، به سرکردگی جز مواجه شد . برای رفع تشنگی آنان ، امام حسین (ع) به همراهانش دستور داد تا آبی که به همراه دارند ، به سپاهیان حر بدهند تا تشنگی شان برطرف شود .
منابع :
       ۱٫         عزاداری از نگاهی دیگر ، سبحان عقهمی
       ۲٫         فلسفه عزاداری یا اهمیت سوگواری ، حکیمه قاسمی
       ۳٫         سوگواری بر امام حسین ، سید احمد موسوی
       ۴٫         فرهنگ عاشورا ـ جواد محدثی ـ نشر معروف سال ۱۳۷۴
       ۵٫         الحسین ابوالشهداء ـ عباس محمود العقاد

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>